گفتمانسازی رسانهای در بازنمایی و تقویت هویت ملی
به گزارش جایگاه خبر، این مقاله به بررسی نقش محوری رسانهها در گفتمانسازی، بازنمایی و تقویت هویت ملی میپردازد. در عصر حاضر، رسانهها تنها بازتابدهنده واقعیتهای اجتماعی نیستند، بلکه به عنوان عوامل فعال و سازنده در تولید معنا، شکلدهی به روایتهای جمعی و تعریف «خود» ملی در تقابل با «دیگری» عمل میکنند. با استفاده از چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی، این پژوهش نشان میدهد که چگونه رسانهها از طریق مکانیسمهایی مانند روایتسازی، نمادپردازی، اجرای آیینهای رسانهای و یکسانسازی گفتمانی، به بازتولید و تثبیت هویت ملی میپردازند. همچنین، چالشهای عصر دیجیتال از جمله جهانیشدن، چندصدایی و رسانههای اجتماعی بر این فرآیند تأثیر گذاشتهاند. مقاله در نهایت بر ضرورت سواد رسانهای انتقادی و سیاستگذاری آگاهانه برای بهرهگیری از ظرفیت رسانهها در تقویت انسجام ملی توأم با احترام به تنوع فرهنگی تأکید میکند.
مقدمه
هویت ملی به عنوان احساس تعلق و اشتراک به یک جامعه سیاسی-فرهنگی بزرگمقیاس، امری ذاتی و ایستا نیست، بلکه سازهای پویا و گفتگومحور است که در بستر تاریخی و اجتماعی خاصی شکل میگیرد و دگرگون میشود. در فرآیند شکلگیری این سازه، رسانههای جمعی نقشی بیبدیل ایفا میکنند. آنها نه تنها محملی برای انتقال اطلاعات، بلکه عرصهای برای تولید و مبادله معنا، بازنمایی نمادین واقعیت و سامانبخشی به گفتمانهای مسلط درباره ملت هستند.
مفهوم «گفتمانسازی رسانهای» به همین فرآیند فعال اشاره دارد؛ فرآیندی که طی آن رسانهها با انتخاب، تأکید، حذف و چینش خاصِ موضوعات، واژگان، تصاویر و روایتها، چهارچوبی تفسیری برای درک امور ملی ایجاد کرده و دیدگاه خاصی را به عنوان «طبیعی» و «مسلم» تثبیت میکنند. این مقاله با پذیرش این رویکرد سازندهگرایانه، به تحلیل نقش رسانهها در بازنمایی و تقویت هویت ملی میپردازد. پرسش اصلی این است: رسانهها از چه راهکارهای گفتمانی و نمادینی برای ساختن، بازتولید و تحکیم هویت ملی استفاده میکنند و این فرآیند در عصر دیجیتال با چه چالشها و فرصتهایی مواجه است؟
چارچوب نظری: گفتمان، بازنمایی و هویت ملی
· گفتمان و قدرت: از منظر نظریهپردازانی مانند فوکو، گفتمانها نظامهای معناسازی هستند که حقیقت را تولید و مرزهای گفتار معقول را تعیین میکنند. گفتمانهای مسلط درباره ملت، اغلب توسط نهادهای قدرتمندی مانند دولت و رسانههای بزرگ شکل میگیرند و مشروعیت مییابند.
· بازنمایی رسانهای: بازنمایی فرآیندی فعال و گزینشی است. رسانهها جهان اجتماعی را از پیشفرضها و ایدئولوژیهای خاص بازمیسازند. بازنمایی هویت ملی نیز همواره درگیر انتخاب نمادها، اسطورهها و روایتهای خاصی است که «ما»ی جمعی را تعریف میکنند.
هویت ملی به مثابه روایت: هویت ملی را میتوان یک روایت کلان در نظر گرفت؛ داستانی پیوسته درباره گذشته مشترک (تاریخ)، حال جمعی و آرمانهای آینده یک جامعه. رسانهها با گردآوری، ویرایش و پخش این روایت، آن را زنده و مرتبط نگه میدارند. سنتهای شفاهی و روایی در فرهنگهای مختلف (مانند حکایتگویی در میان بومیان آمریکا یا مائوری) نمونههای ابتدایی اما قدرتمند از این نقش رسانهای در انتقال هویت و دانش جمعی هستند.
مکانیسمهای گفتمانسازی رسانهای در تقویت هویت ملی
رسانهها از طریق ترکیب متن، تصویر و صدا، یک سیستم پیچیده معناسازی ایجاد میکنند. مهمترین مکانیسمهای آنها شامل موارد زیر است:
روایتسازی و یکپارچهسازی تاریخ
رسانهها با تولید محتواهایی مانند فیلمهای تاریخی،مستندها و گزارشهای ویژه، روایتی یکدست و منسجم از گذشته ملت ارائه میدهند. در این روایت، نقاط عطف (انقلابها، جنگها، پیروزیها) برجسته و دورههای بحرانی یا اختلافبرانگیز غالباً حذف یا تعدیل میشوند. این کار یک حافظه جمعی مشترک میسازد که پایه حس تعلّق است.
نمادپردازی و اسطورهسازی
رسانهها با نمایش مکرر نمادهای ملی(پرچم، سرود، اماکن تاریخی، شخصیتهای قهرمانی) و پیوند آنها با احساسات عمیق، به آنها بار عاطفی میبخشند. برنامههای آیینی تلویزیونی، نمونهای بارز از این نمادپردازی هستند. پژوهشها نشان میدهند برنامههایی مانند «Ancient Rhyme and New Voice—Qingming» در چین، با نمایش آیینهایی چون احترام به اجداد و جشنهای بهاری، همبستگی عاطفی و شناسایی فرهنگی را در میان مخاطبان چندقومیتی تقویت میکنند.
ایجاد «ما» در مقابل «دیگری»
بازنمایی هویت ملی همواره نیازمند تعریف مرزهاست.رسانهها با برجستهسازی تفاوتها با گروههای خارجی یا داخلی «غیرخودی»، احساس همبستگی درونی را تقویت میکنند. این «دیگری» میتواند یک کشور خارجی، یک گروه قومی خاص یا یک ایدئولوژی رقیب باشد. گفتمان رسانهای با کلیشهسازی از دیگری، هویت ملی را منسجمتر نشان میدهد.
تأکید بر مشارکت و آیینهای جمعی
پوشش رسانهای رویدادهای ملی(مسابقات ورزشی بینالمللی، مراسم ملی، انتخابات) و تبدیل آنها به آیینهای رسانهای، به مخاطبان حس مشارکت در یک کنش جمعی بزرگتر را میدهد. به قول جیمز کری، این کارکرد تشریفاتی رسانه است که جامعه را نه از طریق انتقال اطلاعات، بلکه از طریق اشتراک در زمان و نمادها متحد میکند.
چالشها و فرصتهای فضای دیجیتال
عصر اینترنت و رسانههای اجتماعی، landscape سنتی گفتمانسازی رسانهای را دگرگون کرده است.
چالشها: ظهور فضای عمومی چندصدایی و کاهش انحصار رسانههای رسمی در روایتپردازی، گفتمان یکپارچه هویت ملی را تضعیف یا تکثیر کرده است. کاربران میتوانند روایتهای جایگزین، انتقادی یا فراملی تولید کنند. همچنین، جریان فرامرزی اطلاعات و هویتهای جهانیشده (مثلاً مبتنی بر علایق موسیقایی یا فناوری) میتوانند با هویت ملی رقابت کنند.
فرصتها: از طرفی، دولتها و نهادهای ملی میتوانند از ظرفیت تعاملی و فراگیر رسانههای دیجیتال برای مشارکت دادن شهروندان در گفتوگو درباره هویت ملی استفاده کنند. همچنین، دیجیتالسازی ابزاری قدرتمند برای حفاظت و اشاعه میراث فرهنگی (مانند زبان، داستانها و آیینها) در معرض فراموشی است. جوامع بومی از فناوری برای ثبت و انتقال سنتهای شفاهی خود استفاده میکنند.
نتیجهگیری و راهکارهای پیشرو
رسانهها در دنیای امروز، کارگزاران اصلی شکلدهی به گفتمان هویت ملی هستند. آنها از طریق روایتسازی، نمادپردازی و آیینسازی، احساس تعلق ملی را تقویت و بازتولید میکنند. با این حال، این قدرت نباید به معنای یکسانسازی اجباری یا نادیده گرفتن تنوع درونملتی باشد. در عصر دیجیتال، چالش بر سر ساختن هویتی منعطف، گفتگومحور و شامل است که بتواند هم انسجام ملی را حفظ کند و هم به تکثر فرهنگی احترام بگذارد.
برای حرکت در این مسیر، چند اقدام ضروری به نظر میرسد:
1. ارتقای سواد رسانهای انتقادی: آموزش شهروندان برای تحلیل انتقادی بازنماییهای رسانهای و شناخت سازوکارهای گفتمانسازی.
2. سیاستگذاری رسانهای خردمندانه: حمایت از تولید محتوای رسانهای که همزمان بر اشتراکات ملی و غنای فرهنگی مناطق و گروههای مختلف تأکید دارد.
3. بهکارگیری فناوریهای دیجیتال برای حفاظت از میراث: استفاده از ابزارهای دیجیتال برای ثبت، بایگانی و قابل دسترس کردن گنجینههای زبانی و فرهنگی در معرض خطر، به عنوان بخشی از هویت ملی.
در نهایت،گفتمانسازی رسانهای برای هویت ملی، هنگامی پایدار و مقبول خواهد بود که در خدمت گفتوگوی ملی، تفاهم متقابل و آیندهسازی جمعی باشد، نه تحمیل روایتی یکسویه و بسته.
نویسنده: ساراپیرانه
