حکمرانی اجتماعی زنان؛ از تمدنسازی در غدیر تا تبلور الگوی سوم در جنگ ترکیبی
به گزارش جایگاه خبر، تاریخ تحولات بشری و تکوین تمدنها همواره عرصه تقابل ارادهها، اندیشهها و ایستادگیها بوده است. بررسی تحلیلی جوامع نشان میدهد که عبور موفقیتآمیز از بحرانهای پیچیده و گذرگاههای سخت تاریخی، بیش از آنکه مرهون قدرتهای سخت و ساختارهای رسمی قدرت باشد، ریشه در ظرفیتهای درونی جامعه و انسجام اجتماعی دارد. در این میان، مکتب تعالیبخش اسلام با ارائه طرحی جامع از نظام ادراک و کنشگری انسانی، جایگاهی شگرف برای بانوان در هندسه قدرت و تمدنسازی قائل شده است؛ جایگاهی که بازخوانی آن، ضرورت اجتنابناپذیر امروز برای مواجهه با چالشهای نوپدید و معماری آینده جامعه اسلامی است. یادداشت پیش رو، تلاشی است برای واکاوی پیوند عمیق میان حکمرانی مردمی، امنیت نرم و نقش بیبدیل زنان در مسیر تمدنسازی الهی.
در روزگاری که جامعه با آمیزهای از فشارهای پیچیده و جنگی ترکیبی روبهروست، تجربههای بزرگ تاریخی نشان دادهاند که سرنوشت جوامع تنها در اتاقهای تصمیمگیری یا میدانهای نبرد تعیین نمیشود. در پس هر بحران، نوعی حکمرانی عمیقتر و کمتر دیدهشده در متن جامعه شکل میگیرد؛ حکمرانی ای که نه صرفا بر پایه ساختارهای رسمی قدرت، بلکه بر مبنای مشارکت مردم، پیوندهای اجتماعی و مسئولیتپذیری جمعی استوار است. در ادبیات علوم اجتماعی، این پدیده را میتوان در چارچوب حکمرانی مردمی فهم کرد؛ مفهومی که بر نقش فعال جامعه در حفظ ثبات، تداوم زندگی و بازسازی امید تاکید دارد.
در کنار این حکمرانی مردمی، نقش زنان جایگاهی ویژه و بیبدیل دارد؛ نقشی که میتوان آن را حکمرانی اجتماعی زنان نامید. این مفهوم به آن دسته از کارکردهای بنیادین اشاره دارد که زنان در حفظ انسجام خانواده، انتقال ارزشها و مراقبت از سرمایه عاطفی جامعه بر عهده دارند. پژوهشهای جامعهشناختی نشان میدهد که در دورههای بحران، زنان به ستونهای پنهان امنیت بدل میشوند؛ کسانی که با مدیریت زندگی روزمره، مراقبت از نسلها و حفظ امید، جامعه را از درون استوار نگه میدارند.
اما این حکمرانی اجتماعی، پدیدهای صرفا مدرن و محدود به امروز نیست؛ بلکه ریشه در عمیقترین لایههای تاریخسازی و تمدنسازی مکتب اسلام دارد. در بازخوانی مسیر هدایت الهی، از قربانگاه ابراهیمی تا چشمهسار غدیر، میبینیم که قرآن کریم با آیه شریفه انی جاعلک للناس اماما، مقام امامت را پس از ابتلائات سخت به حضرت ابراهیم (ع) عطا میفرماید. امامت در اینجا صرفا پیامآوری نیست، بلکه گره خوردن رسالت با حکمرانی و برپایی قسط است. در همین نقطه آغازین بنای جامعه موحدین، نقش حضرت هاجر (س) در بیابان خشک مکه، تجلی تمامعیار مدیریت بحران و تولید سرمایه اجتماعی است. سعی و کنشگری این بانوی موحد، نشان داد که زن در مکتب توحید، عنصری فعال و پایهگذار جامعه است.
هنگامی که این امامت با دعای ومن ذریتی در خط تاریخ امتداد یافت و در روز غدیر با ندای پیامبر اکرم (ص) در قامت رعنای امیرالمؤمنین، علی بن ابیطالب (ع) به کمال رسید، باز هم حضور یک بانو در متن این تاریخسازی میدرخشد. فاطمه بنت اسد (س) با طهارت و ایمان والای خود در اندرون کعبه، ظرف تجلی و پرورش امام غدیر شد. غدیر، تنها یک رویداد تقویمی نیست؛ بلکه زیستبومی است که در آن، زن از حاشیه انفعال خارج شده و در محور کنشگری آگاهانه قرار میگیرد.
این حضور حماسی در امتداد خط ولایت، به اوج شکوه خود میرسد. تجلی کامل دفاع از این حکمرانی الهی را باید در وجود مقدس حضرت فاطمه زهرا (س) جستوجو کرد. ایشان با خطبههای عالمانه و روشنگریهای مستمر، مدیریت افکار عمومی را در دست گرفتند و نشان دادند که دفاع از حریم حقیقت و پاسداری از امنیت نرم جامعه، رسالتی است که زن مسلمان با عالیترین درجات عقلانیت به دوش میکشد. در امتداد همین مکتب، حضرت زینب (س) در اوج بحران عاشورا، با مدیریتی بینظیر بر عواطف، حفظ امنیت روانی بازماندگان و روایتگری دقیق، شکست نظامی در چشم ظاهربینان را به پیروزی ابدی گفتمانی تبدیل کردند. این، همان هنر تابآوری اجتماعی و حکمرانی شناختی است.
با الهام از این عقبه بینظیر تاریخی است که در دوران معاصر، انقلاب اسلامی ایران هویتی نوین به زنان بخشید. رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله خامنهای، با طراحی و تبیین دقیق الگوی سوم زن مسلمان، مسیر رشد و تعالی بانوان را در جهان امروز روشن ساختند. در این الگو، زن مسلمان نه در چارچوب متحجرانه حاشیهنشینی و انزوا میگنجد و نه در چارچوب غربی ابزارانگاری؛ بلکه او انسانی است که ضمن حفظ اصالت، لطافت و محوریت در سنگر خانواده، در عالیترین سطوح حکمرانی، تصمیمسازی و مدیریت اجتماعی نقشآفرینی میکند. این الگوی سوم، دقیقا همان استمرار منطق هاجر، زهرا و زینب (سلاماللهعلیهن) در بستر جامعه امروز است.
زنی که بر اساس این الگوی مترقی، مدیر بحران در خانه است، توانایی مدیریت بحران در محله و اجتماع را نیز داراست. او تولیدکننده اصلی سرمایه اجتماعی است؛ همان عنصری که هر جامعهای برای عبور از گردنههای سخت جنگ ترکیبی به آن نیازمند است. حکمرانی زنان در این معنا، هدایت نامرئی جریان زندگی، ترویج گفتوگو و حفظ عقلانیت در میانه هیجانات است.
تاریخ بارها نشان داده است که ملتها تنها با قدرت نظامی یا منابع مادی خود پایدار نمیمانند. آنچه یک جامعه را از میان طوفانها عبور میدهد، ترکیبی از اراده جمعی و فرهنگ امید است. فهم پایداری جامعه ایرانی اسلامی بدون توجه به این دو رکن اساسی ممکن نیست: حکمرانی مردمی که از دل مشارکت برمیخیزد، و حکمرانی اجتماعی زنان که ریشههای جامعه را استوار میسازد. از این رو، قهرمانی در روزگار ما تنها در میدانهای آشکار قدرت تعریف نمیشود. قهرمانی حقیقی در استمرار زندگی معنادار، در روشن نگه داشتن چراغ امید در دلها و ایستادگی آگاهانه برای حفظ انسجام ملی است. این حماسه، نیازمند قهرمانانی است که قدرت تجلییافته در تربیت نسل را به صحنه اجتماع بیاورند.
در نهایت باید اذعان داشت که گام برداشتن در مسیر تمدنسازی نوین اسلامی و تحقق جامعه آرمانی، جز با درک عمیق از جایگاه بیبدیل زنان در معماری اجتماعی و بسط نهادینهی الگوی سوم زن مسلمان ممکن نخواهد بود. رسالت نخبگان، اندیشمندان و سیاستگذاران در برهه کنونی، تسهیل بسترها برای حضور عالمانه، مومنانه و کنشگرانه بانوان در عرصههای گوناگون حکمرانی است. آینده روشن این سرزمین و عبور فاتحانه از آوردگاه جنگهای شناختی و ترکیبی، در گرو ایمان به قدرت شگرف زنانی است که با یک دست گهواره نسل فردا را تکان میدهند و با دست دیگر، ستونهای اقتدار و امنیت نرم یک ملت را استوار میسازند.
شهره صادقی
فعال فرهنگی و اجتماعی
