سوخت؛ رگ حیاتی اقتصاد و هزینهی پنهانی که قاچاق بر آن تحمیل میکند
به گزارش جایگاه خبر،سوخت در ایران فقط یک کالای مصرفی نیست. حملونقل، کشاورزی، صنعت، نیروگاهها و زندگی روزمرهی میلیونها خانوار به آن وابسته است. هر وقفه در عرضهی بنزین و گازوئیل، بهسرعت به قیمت کالاها، هزینهی تولید و آرامش اجتماعی منتقل میشود. به همین دلیل، دولتها سالهاست قیمت سوخت را پایین نگه داشتهاند و آن را بخشی از «معیشت عمومی» دانستهاند.
گزارشهای رسمی هم ریشهی اصلی این معضل را اختلاف قیمت سوخت در ایران و کشورهای همسایه میدانند، و نوسان نرخ ارز این جذابیت را برای قاچاقچیان سوخت بیشتر ایجاد میکند.
قاچاق سوخت چه ضرری میزند؟
اول، هدر رفتن یارانه. یارانهی سوخت قرار است به مصرفکنندهی ایرانی برسد، اما بخشی از آن به جیب شبکههای قاچاق و در نهایت به اقتصاد کشورهای همسایه میرود. اندازهی دقیق قاچاق مورد اختلاف است و نهادهای مختلف ارقام متفاوتی میدهند.
دوم، فشار بر بودجه و واردات. وقتی بخشی از سوخت تولیدی یا وارداتی از کشور خارج میشود، مصرف رسمی بالاتر از نیاز واقعی به نظر میرسد و دولت مجبور میشود برای پوشش کمبود، با ارز گران سوخت وارد کند. گزارشها نشان میدهد دولت سالانه مبالغ زیادی را صرف یارانهی واردات بنزین میکند، در حالی که بخشی از آن به خارج قاچاق میشود. این چرخه، یعنی خرید گران و فروش ارزان و خروج پنهان، بار سنگینی بر خزانه است.
سوم، آسیب به امنیت و سلامت اقتصادی. قاچاق سوخت معمولاً با شبکههای سازمانیافته، فساد در مبادی رسمی و فعالیتهای غیرقانونی دیگر همراه است. این شبکهها منابع مالی بزرگی را از نظارت خارج میکنند و مرزنشینان را به فعالیت غیررسمی عادت میدهند.
چهارم، تخریب محیط زیست و کیفیت. سوخت قاچاق ممکن است مخلوط یا نامرغوب باشد و در مسیر ذخیره و حمل، آلودگی و خطر آتشسوزی ایجاد کند. مصرف بیرویهی سوخت ارزان هم به آلودگی هوای شهرها دامن میزند.
چگونه میتوان مقابله کرد؟
مقابلهی موفق، تنها با اقدامات سلبی و پلیسی نیست. تجربه نشان میدهد ترکیبی از چند ابزار لازم است.
نخست، کنترل هوشمند توزیع. کارت سوخت، سامانههای ردیابی و پایش لحظهای ناوگان سنگین، نقاط ضعف را کم میکند. در مواقعی شاهد هستیم خودروهای فرسوده و کارتهای سوخت آنها به مناطق مرزی منتقل میشود تا سهمیه گرفته و قاچاق شود، و این نشان میدهد سهمیهی بدون کنترل هویت و مصرف واقعی، خودش راهی برای نشت است.
دوم، نظارت قاطع و مرزی. تقویت گشتهای مرزی، کنترل جایگاههای نزدیک مرز و مقابله با فساد در گمرکات و پایانهها لازم است. که در این زمینهطرح هایمختلفیدر حال انجام است که در آخرین اقدام در طرحی ۵ روزه مقدار ۱۲ میلیون لیترسوختقاچاقکشفو تعداد هزار دستگاه خودرو حامل سوخت قاچاق توقیف شد.
سوم، شفافیت آماری. وقتی آمار تولید، مصرف و قاچاق منتشر نشود، نه سیاستگذار میتواند اثر اقدامش را بسنجد و نه جامعه میتواند بر آن نظارت کند. بازگرداندن انتشار منظم آمار، بخشی از راهحل است.
چهارم، جایگزینسازی برای مرزنشینان. بخش مهمی از قاچاق خرد، معیشت مردم مناطق کمبرخوردار است. اگر فرصت شغلی و درآمد جایگزین فراهم نشود، سختگیری صرف آنها را به شبکههای بزرگتر نزدیک میکند.
جمعبندی
سوخت برای اقتصاد ایران هم نعمت است و هم نقطهی آسیب. هر لیتری که قاچاق میشود، یارانهای است که از دست مصرفکنندهی ایرانی بیرون رفته و هزینهای است که بر بودجهی عمومی میماند. مقابلهی پایدار نیازمند سه چیز با هم است: کنترل دقیق، شفافیت و اصلاح انگیزههای اقتصادی. هر کدام بهتنهایی کافی نیست؛ سختگیری بدون اصلاح قیمت موقتی و اصلاح قیمت بدون حمایت اجتماعی ناپایدار است.
سرهنگ علی صباحی فرد معاون اجتماعی پلیس امنیت اقتصادی فراجا