تحریم، جنگ اقتصادی و ضرورت عبور از تقابل به دیپلماسی مؤثر
به گزارش جایگاه خبر،گفت‌وگوی دکتر سارا پیرانه، مدیرمسئول پایگاه خبر ورزشی و پایگاه گویای صنعت، با دکتر حمیدرضا عباسی مقدم، رئیس سازمان نخبگان ورزشی جهان، استاد هیئت علمی دانشگاه، محقق و پژوهشگر حوزه‌های اقتصادی، تجاری، صنعتی، ورزشی و هنری و متخصص مدیریت منابع مردمی
دکتر پیرانه:
دکتر عباسی مقدم، در شرایطی که ایران با مجموعه‌ای از فشارهای اقتصادی، تحریمی و سیاسی مواجه است و حتی مسیرهای مذاکره نیز با تنش‌های جدی روبه‌رو شده‌اند، از نگاه شما راه صحیح برخورد با این وضعیت چیست؟
دکتر عباسی مقدم:
به اعتقاد من باید میان مقاومت، بازدارندگی، مقابله و جنگ‌افروزی تفاوت قائل شویم.
ایران برای دفاع از منافع ملی خود باید مقتدر باشد، اما اقتدار الزاماً به معنای حرکت به سمت جنگ نیست. اقتدار واقعی زمانی شکل می‌گیرد که کشور بتواند همزمان در چهار عرصه دیپلماسی، اقتصاد، حقوق بین‌الملل و مدیریت منابع داخلی قدرت ایجاد کند.
من معتقدم حتی در سخت‌ترین شرایط نیز نباید میز مذاکره را ترک کرد؛ اما مذاکره باید متوازن، مرحله‌ای، قابل راستی‌آزمایی و مبتنی بر اقدام متقابل باشد.
اصل اساسی این است:
هیچ تعهد یک‌طرفه‌ای نباید جایگزین توافق متقابل شود.
دکتر پیرانه:
شما بارها تأکید کرده‌اید که تحریم فقط اقتصاد ایران را هدف قرار نمی‌دهد. منظورتان چیست؟
دکتر عباسی مقدم:
تحریم یک ابزار اقتصادی است، اما آثار آن می‌تواند زنجیره‌ای باشد.
وقتی تجارت، حمل‌ونقل، بیمه، انتقال پول، انرژی و زنجیره تأمین مختل می‌شود، اثر آن فقط در یک کشور باقی نمی‌ماند.
برای مثال، گزارش‌های اخیر درباره اختلال در مسیرهای انرژی و حمل‌ونقل منطقه نشان می‌دهد که افزایش ریسک ژئوپلیتیک می‌تواند هزینه حمل نفت و کالا را در بازارهای جهانی افزایش دهد.
بنابراین من این مسئله را به شکل یک زنجیره می‌بینم:
تحریم → کاهش تجارت → افزایش هزینه مبادله → افزایش قیمت انرژی و حمل‌ونقل → فشار بر تولید → تورم در کشورهای مختلف → فشار بر مصرف‌کننده جهانی.
در طرف دیگر، در داخل ایران نیز فشار بر نرخ ارز، تولید، سرمایه‌گذاری و قدرت خرید خانوارها می‌تواند افزایش یابد. مطالعات درباره تحریم‌های ایران نیز آثار قابل توجه اقتصادی و انسانی آن را بررسی کرده‌اند.
بنابراین مسئله را نباید صرفاً «ایران در برابر آمریکا» دید؛ مسئله می‌تواند به یک ریسک اقتصادی منطقه‌ای و جهانی تبدیل شود.
دکتر پیرانه:
پس آیا می‌توان گفت تحریم در نهایت به خود تحریم‌کننده هم هزینه تحمیل می‌کند؟
دکتر عباسی مقدم:
بله، اما باید دقیق صحبت کنیم.
نمی‌توان گفت هر تحریمی الزاماً اقتصاد آمریکا را به همان اندازه‌ای که اقتصاد ایران را تحت فشار قرار می‌دهد، آسیب می‌زند. ساختار اقتصاد آمریکا با اقتصاد ایران متفاوت است.
اما تحریم‌های گسترده، مخصوصاً زمانی که با اختلال انرژی، حمل‌ونقل و تجارت جهانی همراه شوند، می‌توانند هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم برای اقتصاد تحریم‌کننده، متحدان آن و بازار جهانی ایجاد کنند.
نمونه روشن آن افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل انرژی و سوخت در شرایط بحران منطقه‌ای است. گزارش‌های اخیر رویترز از افزایش شدید هزینه حمل نفت و فشار بر بازار دیزل جهانی خبر داده‌اند.
بنابراین سیاست‌گذار باید سؤال مهم‌تری مطرح کند:
آیا فشاری که برای تغییر رفتار یک کشور ایجاد می‌کنیم، در نهایت هزینه‌ای بزرگ‌تر برای اقتصاد منطقه و جهان تولید نمی‌کند؟
دکتر پیرانه:
راهکار شما برای ایران چیست؟ آیا باید مقابله‌به‌مثل کرد؟
دکتر عباسی مقدم:
ایران باید پاسخ متناسب داشته باشد، اما من با پاسخ‌های هیجانی و بدون محاسبه موافق نیستم.
مقابله‌به‌مثل مؤثر می‌تواند در چند سطح تعریف شود:
۱. دیپلماتیک: فعال‌سازی همزمان کانال‌های مذاکره با آمریکا، اروپا، کشورهای منطقه و قدرت‌های اقتصادی جهان.
۲. حقوقی: مستندسازی آثار هر اقدام تحریمی و استفاده از ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل.
۳. اقتصادی: کاهش وابستگی به یک مسیر، یک ارز، یک بازار یا یک کشور.
۴. تجاری: توسعه بازارهای صادراتی و قراردادهای بلندمدت با شرکای مختلف.
۵. داخلی: اصلاح مدیریت منابع، کاهش اتلاف، شفافیت مالی و هدایت سرمایه‌های داخلی به سمت تولید.
هدف نباید این باشد که فشار را از یک ملت به ملت دیگری منتقل کنیم.
هدف باید افزایش قدرت چانه‌زنی ایران و کاهش هزینه تحریم برای مردم ایران باشد.
دکتر پیرانه:
شما روی «مدیریت منابع مردمی» تأکید ویژه‌ای دارید. این موضوع در شرایط تحریم چه کاربردی دارد؟
دکتر عباسی مقدم:
بسیار تعیین‌کننده است.
ایران فقط منابع نفتی ندارد؛ ما منابع انسانی، علمی، دانشگاهی، صنعتی، تجاری، ورزشی، اجتماعی و مالی گسترده‌ای داریم.
مشکل اصلی در بسیاری از موارد، کمبود منابع نیست؛ بلکه نحوه سازمان‌دهی و مدیریت منابع است.
اگر میلیون‌ها نفر، دانشگاه‌ها، تولیدکنندگان، تجار، متخصصان، ایرانیان خارج از کشور، بازنشستگان، معلمان، ورزشکاران و نخبگان در یک نظام شفاف و هدفمند اقتصادی قرار گیرند، ظرفیت کشور بسیار بزرگ‌تر از آن چیزی خواهد بود که صرفاً با درآمد نفت اندازه‌گیری می‌شود.
دکتر پیرانه:
پس شما معتقدید اقتصاد ایران باید از اقتصاد تحریم‌پذیر به اقتصاد مقاوم در برابر تحریم تبدیل شود؟
دکتر عباسی مقدم:
دقیقاً.
ما باید از مدیریت بحران به مدیریت پیشگیرانه حرکت کنیم.
پیشنهاد من تشکیل یک «مرکز ملی پایش تحریم و تاب‌آوری اقتصادی» است که به‌صورت مستمر این شاخص‌ها را بررسی کند:
ارز و ذخایر ارزی
صادرات و واردات
انرژی
حمل‌ونقل
مواد اولیه
دارو و کالاهای اساسی
نظام بانکی
سرمایه‌گذاری
تولید صنعتی
تجارت خارجی
تورم
قدرت خرید مردم
این مرکز باید بتواند قبل از اینکه یک تحریم به بحران تبدیل شود، مسیر جایگزین طراحی کند.
دکتر پیرانه:
در مورد مذاکره با آمریکا چه پیشنهادی دارید؟
دکتر عباسی مقدم:
من پیشنهاد توافق مرحله‌ای و قابل راستی‌آزمایی را مطرح می‌کنم.
یعنی:
اقدام ایران ← اقدام متقابل طرف مقابل ← راستی‌آزمایی ← مرحله بعدی توافق
نه اینکه یک طرف تمام تعهدات خود را انجام دهد و سپس منتظر اقدام طرف مقابل بماند.
همچنین توافق باید دارای سازوکار حل اختلاف، تضمین اجرایی و برنامه بازگشت مرحله‌ای باشد.
دکتر پیرانه:
و اگر طرف مقابل توافق را نقض کرد؟
دکتر عباسی مقدم:
باید از ابتدا برای آن سناریو طراحی شده باشد.
هر توافق حرفه‌ای باید سه ویژگی داشته باشد:
قابل اندازه‌گیری باشد؛
قابل راستی‌آزمایی باشد؛
و برای نقض آن، سازوکار مشخص داشته باشد.
توافقی که فقط بر اعتماد سیاسی بنا شود، در شرایط بی‌اعتمادی شدید، پایدار نخواهد بود.
دکتر پیرانه:
پیام شما به جامعه جهانی چیست؟
دکتر عباسی مقدم:
پیام من روشن است:
امنیت ایران، امنیت منطقه و ثبات اقتصاد جهانی از یکدیگر جدا نیستند.
ما نباید اجازه دهیم اختلاف دولت‌ها به دشمنی ملت‌ها تبدیل شود.
ایران باید از حقوق و منافع ملی خود دفاع کند، اما همزمان باید راه ارتباط با جهان را باز نگه دارد.
من معتقدم:
قدرت واقعی، توانایی دفاع از منافع ملی در کنار توانایی ساختن صلح است.
اگر تحریم برای تغییر رفتار ایران طراحی شده است، باید از خود بپرسیم آیا ادامه فشار اقتصادی، مردم عادی را تحت فشار قرار می‌دهد یا واقعاً به حل اختلاف سیاسی کمک می‌کند؟
تجربه مطالعات مربوط به تحریم‌های ایران نشان داده است که آثار اقتصادی و انسانی تحریم می‌تواند فراتر از اهداف اعلام‌شده آن گسترش پیدا کند.
بنابراین پیشنهاد من به همه طرف‌ها این است:
به جای مسابقه در افزایش فشار، مسابقه را به سمت کاهش تنش، افزایش تجارت، تضمین امنیت و ساختن اعتماد منتقل کنیم.
ایران می‌تواند مقتدر باشد، مذاکره کند، از منافع خود دفاع کند و همزمان برای کاهش رنج مردم و جلوگیری از گسترش بحران تلاش کند.
این مسیر، نه عقب‌نشینی است و نه تسلیم؛
این مدیریت هوشمندانه منافع ملی است.
پایان گفت‌وگو
دکتر سارا پیرانه
مدیرمسئول پایگاه خبر ورزشی و پایگاه گویا صنعت
دکتر حمیدرضا عباسی مقدم
رئیس سازمان نخبگان ورزشی جهان
استاد هیئت علمی دانشگاه
محقق و پژوهشگر حوزه‌های اقتصادی، تجاری، صنعتی، ورزشی و هنری
