اربعین؛ سازوکار تاریخی تجدید عهد و بازتولید هویت امت اسلامی

به گزارش جایگاه خبر،دکتر حمیدرضا خادمی، دانشیار فلسفه پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی، در مقاله‌ای با عنوان «اربعین و بازتولید هویت عهدی امت اسلامی؛ تحلیلی کلامی، فلسفی و جامعه‌شناختی» که در همایش بین‌المللی نهضت حسینی و رسالت نبوی ارائه شد، به تبیین جایگاه اربعین حسینی در تجدید عهد با امام و بازتولید هویت امت اسلامی پرداخت.

خادمی در این مقاله با اشاره به تبدیل‌شدن اربعین حسینی به یکی از گسترده‌ترین و پایدارترین آیین‌های دینی جهان اسلام در دهه‌های اخیر، اظهار کرد: بخش مهمی از پژوهش‌های موجود، این پدیده را از منظر جامعه‌شناسی مناسک، حافظه جمعی، سرمایه اجتماعی و همبستگی اجتماعی بررسی کرده‌اند؛ در حالی که می‌توان اربعین را از منظری عمیق‌تر و با توجه به مبانی کلامی و فلسفی اندیشه امامیه تحلیل کرد.

وی در این پژوهش تأکید کرد که اربعین در اندیشه امامیه، صرفاً آیینی برای سوگواری یا زیارت نیست، بلکه سازوکاری تاریخی برای تجدید عهد با امام و بازتولید هویت امت اسلامی به شمار می‌رود.

این پژوهشگر با طرح مسئله استمرار هویت امت اسلامی در طول تاریخ، به بررسی این پرسش پرداخت که عهد مبتنی بر ایمان و هدایت الهی چگونه در گذر زمان زنده می‌ماند و چه سازوکاری از فروپاشی یا استحاله هویت جمعی امت جلوگیری می‌کند.

در این مقاله، با اشاره به نقش مؤلفه‌هایی همچون حافظه جمعی، همبستگی اجتماعی، فرهنگ مشترک، مناسک جمعی و سرمایه اجتماعی در تبیین هویت جمعی، بر این نکته تأکید شده است که این مفاهیم، هرچند بخشی از ابعاد اجتماعی اربعین را توضیح می‌دهند، برای تبیین منشأ هویت و همبستگی امت اسلامی کافی نیستند.

بر اساس فرضیه اصلی این پژوهش، اربعین یکی از مهم‌ترین سازوکارهای تاریخی تجدید عهد و بازتولید هویت امت اسلامی در بستر تاریخ است؛ سازوکاری که پیوند میان عهد الهی، امامت و ولایت، واقعه عاشورا، زیارت و اربعین را در قالب حافظه‌ای هدایتی استمرار می‌بخشد.

خادمی در این تحلیل، اربعین را بستری برای پیوند میان ایمان، هدایت و هویت جمعی معرفی می‌کند؛ بستری که در آن، یاد و پیام عاشورا از سطح یک خاطره تاریخی فراتر می‌رود و در قالب تجدید عهد با امام، در حیات فردی و جمعی امت اسلامی استمرار پیدا می‌کند.

این مقاله با رویکردی کلامی، فلسفی و جامعه‌شناختی می‌کوشد ظرفیت اربعین را در تبیین استمرار هویت امت اسلامی و چگونگی انتقال و بازتولید آن در طول تاریخ بررسی کند.